Tết Thanh Minh Và Ý Nghĩa Của Nó Trong Đời Sống

Tết Thanh Minh

Tết Thanh minh là một trong những ngày tết quan trọng của người Việt. Hơn hết, đây được coi như một ngày lễ chịu ảnh hưởng bởi văn hóa Trung Hoa cổ đại, góp phần tạo nên những nét đặc trưng trong bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam. Cùng tìm hiểu xem Tết Thanh minh là gì nhé.

1. Tiết thanh minh là gì?

Theo như người Phương Đông cổ đại thì một năm được chia làm 24 tiết khí và Tiết thanh minh là 1 trong 24 tiết khi ấy nói về một đặc điểm khí hậu trong một năm. Tiết thanh minh được hiểu đúng là một khái niệm trong lịch phương Đông chịu ảnh hưởng bởi văn hóa của người Trung Hoa cổ đại.

Vì thế mà các quốc gia có Tiết thanh minh cũng là những quốc gia chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi nền văn hóa Trung Hoa cổ đại như Nhật Bản, Đài Loan, Triều Tiên, Việt Nam, Hàn Quốc… Tại Việt Nam, “Tiết thanh minh” được xem như một ngày tế hay còn gọi là “Tết thanh minh”

Nói đến lịch của người phương Đông, đặc biệt là lịch của Trung Hoa cũng như Việt Nam cổ đại thường bị lầm tưởng là tính lịch theo chu kỳ của Mặt Trăng chứ không phải Mặt Trời. Nhưng sự thật là người Trung Quốc cổ đại là một loại âm dương lịch. Vì thế mà nó cũng được xem như một loại lịch tính theo vị trí quỹ đạo của Trái Đất đối với Mặt Trời.

Xét theo đó, 24 tiết khi cũng được người phương Đông tính theo chu kỳ chuyển động của quỹ đạo Trái Đất xung quanh mặt trời. Chẳng hạn với tiết Xuân phân là điểm gốc bắt đầu cho 1 chu kỳ tiết khí, lúc đó kinh độ Mặt Trời bằng 0 độ, còn với tết Thanh Minh là lúc kinh độ Mặt Trời bằng 15 độ theo chu kỳ của Trái Đất.

Vì thế mà các tiết khí theo lịch của người Trung Hoa, đặc biệt là tiết Thanh minh được tính giống với cách tính của lịch dương hiện tại. Thông thường bắt đầu từ ngày 4 hoặc 4/5 DL mỗi năm.

Như vậy, theo quy ước thì tết Thanh Minh bắt đầu sau khi tiết Xuân phân kết thúc từ ngày 4 hoặc ngày 5/4 DL mỗi năm cho đến khi kết thúc là khoảng 21/4 theo lịch Gregory của múi giờ Đông Á. 

1.1. Giải nghĩa từ Thanh minh

Tết Thanh Minh
Tết thanh minh là gì?

Nguyên văn chữ Hán của từ Thanh Minh đó là 清明. Thanh (清) có nghĩa là thanh lọc, thanh khiết, thuần khiết mang lại sự sạch sẽ hay trong lành. Với Hán tự này mà người ta cũng rất hay nhầm lẫn với Thanh (青) có nghĩa là màu xanh lam hay từ Minh (明) mang ý nghĩa tươi sáng.

1.2. Thời tiết trong tết thanh minh

Với thời tiết, khí hậu giai đoạn tết Thanh Minh là thời điểm miền Bắc chịu ảnh hưởng bởi gió mùa Đông Bắc bị suy yếu, Gió Đông Nam bắt đầu tràn vào mạnh làm giảm mưa. Vì thế mà ở miền Bắc thường đón tết Thanh Minh khi hết mưa phùn.

Dựa vào đặc điểm này có thể thấy, tết Thanh Minh đánh dấu sự giao mùa, bắt đầu mùa hạ, thời tiết trong sáng, dễ chịu với nhiều nắng, nhiệt độ tăng cao và độ ẩm giảm dần. Vì thế mà tiết Thanh minh có ý nghĩa là làm mới mẻ, sạch sẽ, thanh lọc. Khoảng thời gian này dường như chưa xuất hiện mưa rào, là khoảng thời gian tuyệt vời để có thể thanh lọc bản thân cũng như giữ gìn sự sạch sẽ của môi trường xung quanh.

2. Nguồn gốc Tết thanh minh

Từ “Thanh Minh” trong tiếng Hán được viết là 清明 (Qīngmíng). Tết Thanh Minh bắt nguồn từ Trung Quốc thời xa xưa. Đó là thời Xuân Thu chiến quốc (771 – 476 TCN). Đây là thời hỗn chiến của Trung Hoa với nhiều trận chiến cùng với sự sát nhập qua lại các vùng lãnh thổ với khoảng 170 nước trên toàn lãnh thổ Trung Hoa.

Sự tích của tết Thanh minh bắt nguồn từ nước Tấn thời Xuân Thu. Khi đó, vua nước Tấn là Tấn Văn Công gặp loạn, chạy ra khỏi nước Tần và lưu vong ở nhiều nước lân cận. Lúc đó, Giới Tử Thôi thấy vậy bèn nguyện đi theo Tấn Văn Công để hiến kế.

Từ đó, Giới Tử Thôi phò tá vua Tần suốt 19 năm, trải qua biết bao hiểm nguy, ngay cả khi không có lương thực, ông cũng cắt thịt mình dâng cho Tấn Văn Công ăn. Ấy vậy mà sau khi lên ngôi, Tấn Văn Công lại quên mất công lao của Giới Tử Thôi. Vì thế mà ông đem lòng oán giận vua Tần mà đưa mẹ về núi Điền Sơn ở ẩn.

Tết Thanh Minh
Tiết thanh Minh có nguồn gốc từ thời Xuân Thu, Trung Quốc

Sau đó ít lâu, vua Tần nhớ ra bèn sai người đi tìm và khuyên Giới Tử Thôi trở về nhưng ông không chịu. Vua Tần tức giận bèn sai người đốt cả khu rừng với ý muốn ép Giới Tử Thôi đi về Nhưng rồi ông nhất quyết không chịu và cuối cùng cả hai mẹ còn Giới Tử Thôi đều chết cháy.

Nhà vua hối lỗi với những gì mà mình đã làm liền lập miếu thờ cho Giới Tử Thôi. Hạ lệnh cả nước kiêng đốt lửa 3 ngày và chỉ ăn đồ nguội để tưởng nhớ ông (ngày 3 – 5/3 ÂL). Từ đó mà ngày 3/3 ÂL được xem là Tết Thanh Minh hay còn gọi là Tết Hàn Thực.

Từ sự kiện đó mà ngày 3/3 hàng năm được xem như ngày giỗ tổ tiên chung để mọi người có dịp báo hiếu, trả ơn nghĩa, là ngày hướng về tổ tiên, tưởng nhớ ơn dưỡng dục và sinh thành.

Vào ngày này cũng như ngày Tết Nguyên Đán, con cháu thường trở về nhà ngay cả khi ở xa để quây quần, sum họp, tưởng nhớ ông bà, tổ tiên. Vì thế mà vào dịp Tết Thanh Minh, người sống thì tổ chức tụ họp, con cháu về thăm ông bà, còn đối với người đã khuất thì con cháu con sống đi tảo mộ, dọn dẹp, thăm viếng phần mộ ông bà tổ tiên.

Sở dĩ như vậy là do khí hậu Tiết Xuân Phân trước đó có mưa phùn, cây cối, cỏ dại dễ phát triển. Vì thế mà đi viếng mộ cũng là để dọn dẹp, làm sạch mộ ông bà tổ tiên, đó cũng là cách mà con cháu muốn báo hiếu cho ông bà, cha mẹ.

Đặc biệt, việc kiểm mộ có tổ mối không là điều vô cùng quan trọng hay cần kiểm tra liệu có loại động vật nào đục khoét, gây hư hỏng mộ hay không. Điều này là điều cần thiết và khá quan trọng cần giải quyết nhanh, nếu không sẽ ảnh hưởng đến phong thủy trạch âm.

Sau đó, con cháu làm lễ cúng, mời người đã khuất về cùng ăn cơm với con cháu. Còn phần con cháu thì tưởng nhớ về ông bà, tổ tiên, hoài niệm lại những điều tốt đẹp mà họ đã làm với tất cả những lòng thành kính và yêu thương.

Lưu ý khi làm lễ cúng cũng cần chuẩn bị nhiều lễ vật cần thiết và quan trọng để có thể thực hiện cúng lễ trong Tết Thanh Minh cho đúng cách. Trong đó, nên phân biệt giữa cúng tại gia và cúng tại mộ, mỗi nơi mỗi khác.

Đối với Việt Nam, Tết Thanh Minh được áp dụng vào thời nhà Lý. Trải qua sự du nhập, khác biệt về văn hóa nên bản chất của nó cũng biến đổi sao cho phù hợp với phong tục tập quán của người dân Việt Nam. Vì thế mà 3/3 ÂL hàng năm, người Việt thường có thói quen làm bánh trôi. Đây là một loại bánh chay và là một thức ăn nguội phục vụ cho Tết Hàn Thực.

Từ đó, có thể thấy rằng Tết Thanh Minh thường gắn liền với đạo đức, bổn phận của mỗi con người chúng ta. Đây là ngày giỗ chung của người Á Đông và gắn liền với tục tảo mộ đầu năm sau khi đón tết Nguyên Đán. Cũng vì thế mà Tết Thanh Minh nhanh chóng trở thành một ngày lễ không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Việt Nam, nhất là ở miền Bắc.

3. Hiểu đúng về Tết Thanh Minh 

3.1. Tục tảo mộ đầu năm

Đối với người Việt Nam, tết Thanh Minh là khoảng thời gian mà con cháu có thể quy tụ về để tưởng nhớ, hướng về cội nguồn, ông bà tổ tiên. Vì thế mà mỗi 3/3 ÂL hằng năm, khắp những ngôi mộ ở những nghĩa địa đều có người đến dọn dẹp và hành lễ cúng bái. 

Tết Thanh Minh
Tảo mộ đầu năm trong Tết Thanh Minh

Cho tới nay, Tục tảo mộ thường là những ngày đầu xuân sau Tết Nguyên Đán. Với công việc là sửa sang lại khu mộ ông bà, người ta mang cuốc, xẻng và ra mộ từ rất sớm để nhổ cỏ, đắp thêm đất và làm sạch xung quanh mộ. Sau khi hoàn tất thì thắp nhang, làm lễ cúng, đốt vàng mã và cầu khấn 

3.2. Những điều kiêng kỵ khi đi tảo mộ

  • Không nên thờ cúng ở những nơi heo hút, cây cối rậm rạp, địa khí không tốt. Vì theo phong thủy thì những nơi đó thường có âm khí nặng. Vì thế mà nên tảo mộ ở những nơi có đông người, nhiều ánh sáng, không khí thoáng đãng. 
  • Đi tảo mộ không phá hoại cảnh quan làm xấu mỹ quan xung quanh. Điều đó sẽ khiến một mặt gây ảnh hưởng đến môi trường xung quanh cũng như làm xấu phong thủy quanh khu mộ.
  • Đi tảo mộ nên tôn trọng những phần mộ của người khác, không nên vứt tác hay cỏ dại qua bên phần mộ khác, không dẫm đạp lên các phần mộ xung quanh, không phá hoại đồ thờ cúng.
  • Đối tượng kiêng kỵ khi đi tảo mộ đó là con gái đang trong thời kỳ kinh nguyệt, người đang mang thai hoặc bị đau ốm.
  • Dọn dẹp sạch sẽ phần mộ gia tiên, vun đất mới và nên trang hoàng với hoa thơm để có ý nghĩa hơn. Việc đơm hoa cũng là một hành động tưởng nhớ và tỏ lòng kính trọng đối với ông bà, tổ tiên ta.
  • Không cười đùa to tiếng hay chụp ảnh ngôi mộ khi đi tảo mộ. 
  • Khi về nhà nên đốt giấy đuổi phong long quanh người. 
  • Với Tết thanh minh, người ta thường kiêng kỵ mua giày. Bởi vì trong tiếng Hán chữ giày có phần phát âm giống với chữ Tà vì thế mà rất kỵ khi mua giày vào những ngày này.
  • Vào Tết Thanh Minh nên hạn chế đi đêm vì thời gian này âm khí cao, không tốt cho sức khỏe cũng như không an toàn cho bản thân.

Qua đó, có thể thấy rằng, Tết thanh minh là một trong những ngày lễ lớn ở Việt Nam. Nhưng mấy ai biết được nguồn gốc và ý nghĩa thực sự của nó. Hơn hết, Tết Thanh Minh hướng con người ta tưởng nhớ đến với cội nguồn, đến với tổ tiên. Cho ta những khoảng thời gian mặc niệm, báo hiếu, trả ơn cho ông bà, những người có ơn sinh thành.

Tết Thanh Minh còn cho ta một khoảng thời gian có thể quây quần, sum họp bên gia đình, cha mẹ, con cháu. diều này góp phần tạo những kỷ niệm tươi đẹp và ấm áp, giúp chúng ta trân trọng cuộc sống này hơn bao giờ hết.